Jaka mata do gramofonu? Rodzaje mat i dobór do talerza

Jaka mata do gramofonu będzie najlepsza? Wybór zależy od materiału talerza, grubości podkładki, możliwości regulacji VTA oraz konstrukcji całego gramofonu. Maty filcowe, korkowe, skórzane, gumowe i akrylowe różnią się właściwościami mechanicznymi, podatnością na elektryzowanie oraz sposobem współpracy z płytą winylową.

Dlaczego mata gramofonowa może wpływać na odtwarzanie?

Podczas odtwarzania igła śledzi bardzo drobne modulacje zapisane w rowku płyty. Cały układ – płyta, mata, talerz, łożysko, ramię i wkładka – tworzy układ mechaniczny podatny na drgania i rezonanse.

Jednym z zadań maty jest zapewnienie stabilnego kontaktu płyty z talerzem oraz ograniczenie niepożądanych drgań na styku obu elementów. Znaczenie ma przy tym zarówno materiał podkładki, jak i konstrukcja samego talerza. Maty wykonane z korka, gumy czy skóry mogą zapewniać inne właściwości tłumiące niż lekki filc, co może mieć szczególne znaczenie w przypadku talerzy metalowych.

Drugą istotną kwestią jest elektryzowanie płyt. Ładunki elektrostatyczne sprzyjają przyciąganiu kurzu, a podczas zdejmowania płyty mogą powodować charakterystyczne trzaski. Właściwości antystatyczne zależą jednak nie tylko od materiału maty, lecz również od wilgotności pomieszczenia, rodzaju płyty i sposobu jej czyszczenia.

W kategorii maty gramofonowe dostępne są rozwiązania wykonane z różnych materiałów, dzięki czemu podkładkę można dopasować do konstrukcji konkretnego gramofonu.

Rodzaje mat do gramofonu – czym się różnią?

Najczęściej spotykane są maty filcowe, korkowe, korkowo-gumowe, gumowe, skórzane oraz konstrukcje wykonane z akrylu lub innych tworzyw syntetycznych.

Nie należy jednak zakładać, że określony materiał zawsze powoduje identyczną zmianę charakteru brzmienia. Efekt zależy od konstrukcji talerza, gramofonu, zastosowanej wkładki oraz całego systemu. Znacznie ważniejsze jest dopasowanie właściwości mechanicznych maty do konkretnej konstrukcji.

Mata filcowa do gramofonu

Filc jest jednym z najczęściej stosowanych materiałów, szczególnie w prostszych gramofonach oraz konstrukcjach, w których producent świadomie dobrał lekką matę do danego talerza.

Zaletą filcu jest niewielka masa i prostota. Podkładka nie zwiększa znacząco obciążenia talerza ani łożyska. W zastosowaniach DJ filcowe slipmaty umożliwiają również swobodne przesuwanie płyty względem obracającego się talerza.

W domowym systemie audio wadą filcu może być natomiast tendencja do gromadzenia kurzu oraz elektryzowania się. Mata może również przywierać do płyty podczas jej zdejmowania z talerza.

Nie oznacza to jednak, że mata filcowa jest z definicji rozwiązaniem gorszym. Jeżeli gramofon został fabrycznie zaprojektowany z taką podkładką, warto traktować ją jako punkt odniesienia przed rozpoczęciem eksperymentów z innymi materiałami.

Mata korkowa i korkowo-gumowa

Korek jest popularnym materiałem ze względu na niewielką masę oraz dobre właściwości tłumiące. Może być stosowany samodzielnie albo w połączeniu z gumą lub innym elastycznym materiałem.

W porównaniu z filcem zapewnia bardziej stabilny kontakt z płytą i jest mniej podatny na unoszenie się razem z winylem podczas jego zdejmowania. Może również ograniczać problemy związane ze statyką i przyciąganiem kurzu.

Mata korkowo-gumowa ma zwykle większą masę i elastyczność niż sam korek, dzięki czemu może dobrze współpracować z talerzami metalowymi wymagającymi dodatkowego tłumienia rezonansów.

Nie można jednak zagwarantować, że zastosowanie korka zawsze spowoduje konkretną zmianę tonalną. Efekt zależy od konstrukcji gramofonu, wkładki oraz samego talerza.

Mata skórzana do gramofonu

Skóra naturalna jest elastyczna, zapewnia dobry kontakt z powierzchnią płyty i może ograniczać przenoszenie części drgań pomiędzy płytą a talerzem.

W porównaniu z typową matą filcową skóra jest mniej podatna na przyciąganie kurzu i zwykle lepiej przylega do powierzchni talerza. Może być interesującym rozwiązaniem szczególnie w przypadku talerzy metalowych.

Określenia takie jak „cieplejsze”, „bardziej dociążone” czy „spokojniejsze” brzmienie należy jednak traktować jako możliwe wrażenia odsłuchowe, a nie stałą właściwość każdej maty skórzanej.

Maty gumowe i silikonowe

Guma jest materiałem o wysokiej zdolności tłumienia drgań i od wielu lat znajduje zastosowanie w gramofonach różnych klas.

Maty gumowe mają zazwyczaj większą masę niż filc i bardzo dobrze przylegają zarówno do talerza, jak i do powierzchni płyty. Dzięki temu zapewniają stabilne podparcie i ograniczają możliwość przesuwania się winylu.

Podobne właściwości mają maty silikonowe. Ich elastyczna powierzchnia może dobrze dopasowywać się do płyty, jednak w przypadku bardzo miękkich lub grubych konstrukcji należy zwrócić uwagę na zmianę wysokości płyty względem ramienia.

Mata akrylowa do gramofonu

Akryl jest sztywnym materiałem wykorzystywanym zarówno do produkcji mat, jak i całych talerzy gramofonowych.

Jego zaletą jest stabilna, twarda i jednorodna powierzchnia styku z płytą. Nie należy jednak zakładać, że akryl automatycznie zapewnia większą szczegółowość czy określony charakter brzmienia. Rezultat zależy od konstrukcji konkretnego gramofonu.

W gramofonach wyposażonych w fabryczny talerz akrylowy producent może przewidywać bezpośrednie położenie płyty na talerzu albo stosowanie określonego rodzaju maty. Nie istnieje jedna zasada obowiązująca wszystkie konstrukcje, dlatego warto sprawdzić zalecenia producenta.

Jak dobrać matę do rodzaju talerza?

Materiał talerza jest jednym z najważniejszych czynników przy wyborze maty.

W przypadku talerzy aluminiowych i innych konstrukcji metalowych często stosuje się materiały o wyższej zdolności tłumienia, takie jak guma, korek, mieszanki korkowo-gumowe lub skóra. Ich zadaniem jest zapewnienie stabilnego kontaktu płyty z powierzchnią oraz ograniczenie części rezonansów mechanicznych.

W gramofonach z talerzami akrylowymi lub wykonanymi z innych tworzyw sytuacja zależy od konkretnej konstrukcji. Niektóre modele są projektowane do bezpośredniego kontaktu płyty z talerzem, inne fabrycznie wykorzystują dodatkową matę.

Najbezpieczniejszym punktem wyjścia jest zawsze sposób konfiguracji przewidziany przez producenta gramofonu.

Grubość maty a ustawienie VTA

Zmiana materiału to tylko jedna część zagadnienia. Równie ważna jest grubość maty gramofonowej.

Jeżeli nowa mata jest wyraźnie grubsza lub cieńsza od fabrycznej, zmienia się wysokość powierzchni płyty względem ramienia. W konsekwencji zmianie może ulec VTA, czyli Vertical Tracking Angle – pionowy kąt śledzenia wkładki.

Grubsza mata podnosi płytę względem talerza, natomiast cieńsza ją obniża. Jeżeli gramofon umożliwia regulację wysokości ramienia, różnicę można skorygować. W konstrukcjach pozbawionych takiej regulacji rozsądnie jest wybierać matę o grubości zbliżonej do fabrycznej.

Ma to szczególne znaczenie przy bardziej zaawansowanych profilach igły, które mogą być bardziej wrażliwe na ustawienie geometrii ramienia.

Czy cięższa mata jest zawsze lepsza?

Nie. Masa maty powinna być odpowiednio dopasowana do konstrukcji gramofonu.

Bardzo ciężka podkładka zwiększa masę obracającą się razem z talerzem oraz dodatkowo obciąża łożysko. W niektórych konstrukcjach może również wpływać na czas rozruchu układu napędowego.

Nie oznacza to, że cięższych mat nie można stosować w gramofonach z napędem paskowym. Przed ich zastosowaniem warto jednak sprawdzić, czy producent dopuszcza dodatkowe obciążenie talerza i łożyska.

Mata gramofonowa a docisk do płyt

Matę można również stosować razem z dociskiem lub clampem gramofonowym.

Zadaniem takiego akcesorium jest poprawienie kontaktu płyty z powierzchnią talerza lub maty, szczególnie gdy tłoczenie nie jest idealnie płaskie. Docisk może również ograniczyć możliwość przesuwania się płyty względem podłoża.

Nie należy jednak zakładać, że cięższy docisk zawsze poprawia pracę gramofonu. Zbyt duża masa może niepotrzebnie obciążać łożysko, dlatego również w tym przypadku warto kierować się zaleceniami producenta.

Maty, dociski, szczotki oraz inne rozwiązania przeznaczone do pielęgnacji i konfiguracji gramofonu dostępne są w kategorii akcesoria gramofonowe.

Jaką matę do gramofonu wybrać?

Nie istnieje jeden materiał najlepszy dla każdego gramofonu. Przed zakupem warto sprawdzić przede wszystkim:

• materiał, z którego wykonano talerz,
• grubość fabrycznej maty,
• możliwość regulacji wysokości ramienia i VTA,
• dopuszczalną dodatkową masę,
• problem z elektryzowaniem płyt,
• zalecenia producenta gramofonu.

W przypadku metalowego talerza interesującą alternatywą dla filcu może być korek, mieszanka korkowo-gumowa, skóra lub odpowiednio dobrana mata gumowa. W innych konstrukcjach najlepszym rozwiązaniem może pozostać podkładka fabryczna.

Zmianę maty warto więc traktować jako element strojenia mechanicznego gramofonu, a nie uniwersalny sposób na uzyskanie konkretnego charakteru brzmienia.

Dlaczego warto skonsultować dobór maty?

W przypadku prostego gramofonu wymiana maty zwykle nie jest skomplikowana. W bardziej zaawansowanym systemie zmiana jej grubości może jednak wymagać sprawdzenia geometrii ramienia.

Szczególnie istotne jest to przy wkładkach wykorzystujących bardziej zaawansowane profile igły, dla których prawidłowy VTA i SRA mogą mieć duże znaczenie dla właściwego śledzenia rowka.

Dobór maty powinien więc uwzględniać cały układ: talerz, ramię, wkładkę gramofonową oraz sposób ustawienia gramofonu.

Jaka mata do gramofonu? - Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy mata gramofonowa zmienia ustawienie VTA?

Tak, jeżeli jej grubość różni się od fabrycznej. Grubsza mata podnosi płytę względem podstawy ramienia, a cieńsza ją obniża. Może to zmienić VTA i położenie wkładki względem powierzchni płyty.

W gramofonach wyposażonych w regulację wysokości ramienia można tę różnicę skorygować. W konstrukcjach bez takiej regulacji najlepiej wybierać matę o grubości zbliżonej do fabrycznej.

2. Czy można używać gramofonu bez maty?

To zależy od konstrukcji gramofonu. Niektóre talerze zostały zaprojektowane do bezpośredniego kontaktu z płytą, natomiast inne wymagają zastosowania maty przewidzianej przez producenta.

Nie powinno się więc automatycznie usuwać fabrycznej maty, szczególnie w przypadku metalowych talerzy, jeżeli producent zaprojektował gramofon do pracy właśnie z takim elementem.

3. Czy mata korkowa jest lepsza od filcowej?

Nie w każdym gramofonie. Korek może zapewniać lepsze tłumienie rezonansów i mniejszą podatność na przyciąganie kurzu niż filc, jednak ostateczny efekt zależy od konstrukcji talerza i całego gramofonu.

Najlepszym rozwiązaniem jest dobór materiału do konkretnej konstrukcji, a nie kierowanie się wyłącznie rodzajem samej maty.

4. Czy warto zmienić fabryczną matę gramofonową?

Warto rozważyć zmianę wtedy, gdy fabryczna mata mocno się elektryzuje, przyciąga kurz, jest uszkodzona albo gdy producent dopuszcza stosowanie alternatywnych podkładek.

Zmiana maty może również służyć do eksperymentowania z tłumieniem mechanicznym gramofonu. Przed zakupem należy jednak sprawdzić przede wszystkim jej grubość, masę oraz zgodność z konstrukcją urządzenia.